Op het moment dat een groene zeeschildpad op vijf meter langs je glijdt — ogen op gelijke hoogte met die van jou, onverschillig voor je aanwezigheid, honderd kilo oeroud dier dat zijn ochtend doet — stop je met aan je luchtverbruik te denken. Dat zijn de Gili-eilanden.
Deze drie kleine eilanden voor de noordwestkust van Lombok herbergen een van de hoogste dichtheden van inheemse zeeschildpadden in Indonesische wateren. Op een normale duikdag vanuit Gili Air is je vrijwel verzekerd van minstens één ontmoeting. Op een goede dag stop je met tellen bij acht.
Twee soorten, één veelgestelde vraag
De Gili’s herbergen zowel groene zeeschildpadden (Chelonia mydas) als karetschildpadden (Eretmochelys imbricata). Duikers hebben er vaak moeite mee ze onder water uit elkaar te houden.
De groene schildpad is het grotere dier — volwassen exemplaren halen 100-150 kg met een schildlengte van bijna een meter. Het schild is glad en bruin-olijf, soms met warme amberstrepen; de kop is klein en rond. De naam is misleidend: het schild is niet groen. Het vet eronder is groen, door een leven van zeegras en algen eten.
De karetschildpad is kleiner, zelden zwaarder dan 80 kg. Haar schild is steiler bol, gepatroneerd met overlappende schubben in kastanje- en amberbruin, en de kop verjongt zich tot een puntige snavel — de “karetsnavel” — waarmee ze sponzen uit rifspleten haalt. Karetschildpadden vind je in nauwer koraalgebied; groene schildpadden geven de voorkeur aan open hellingen met goede algenbedekking.
Bij Turtle Heaven aan de noordzijde van Gili Meno tref je beide soorten regelmatig op dezelfde duik.
Wat ze daar eigenlijk doen
De meeste schildpadontmoetingen rond de Gili’s vallen in een van drie gedragingen:
Eten. Groene schildpadden grazen algen van koraalkoppen zoals een koe een wei begraast — methodisch, hoofd omlaag, helemaal opgaand in het werk. Ze rukken mondvolle algenmatten van harde ondergrond, en laten ronde beetafdrukken achter die makkelijk te zien zijn als ze weg zijn. Karetschildpadden picken meestal met die smalle snavel sponzen uit gaten in het rif.
Rusten. Schildpadden zijn reptielen. Ze kunnen geen zuurstof uit water halen, dus komen ze boven om te ademen — maar tussen het bovenkomen door wedge ze zichzelf onder koraaloverhangen of nestelen zich op de zandbodem en vertragen hun hartslag dramatisch om zuurstof te sparen. Een rustende schildpad kan tot zeven uur haar adem inhouden. Vind je er een weggestopt onder een richel, dan zit ze niet vast — ze slaapt. Laat haar.
Schoonmaken. Zoals rifhaaien gebruiken schildpadden vaste schoonmaakstations, waar lipvissen en andere kleine vissen parasieten van hun huid en schild plukken. Een schildpad die roerloos zweeft met haar flippers gestrekt en haar nek uitgestoken bevindt zich bij een schoonmaakstation. Een schoonmaakpauze verstoren betekent dat de schildpad weggaat met de parasieten waarvoor ze juist kwam. Houd ruim afstand en kijk van een afstand.
Waar je ze vindt
Schildpadden zijn aanwezig op vrijwel elke duiklocatie rond de Gili-eilanden. Sommige locaties zijn betrouwbaarder dan andere.
Turtle Heaven aan de noordzijde van Gili Meno is de meest constante in de archipel. Tien tot vijftien schildpadden op één duik is hier normaal; het glooiende rif tussen 10 en 22 meter heeft de algenbedekking en koraalstructuur die ze inheems houdt. Beide soorten eten en rusten over het rif.
Hans Reef en Coral Fan Garden aan de zuidzijde van Gili Air hebben regelmatig drie of vier groene schildpadden die algen eten van algenbegroeide rotsen in het ondiepe water. Beide zijn Open Water-diepte, kalme stroming en goed toegankelijk — goede eerste duiken voor wie nog nooit een schildpad onder water heeft gezien.
Shark Point en Sunset Point rond Gili Trawangan herbergen schildpadden naast de gevestigde rifhaai-populatie. De diepere stukken rond 18-25 m bergen soms karetschildpadden die door koraalwaaiers picken.
Schildpadden zijn de basisverwachting op onze fun-duiken, geen bonus. Hadden we een bijzonder goede ochtend — zes schildpadden op één duik, een karetschildpad bij het schoonmaakstation, een nestelend vrouwtje aan de oppervlakte — dan vertellen onze gidsen het je voor je het water in gaat.
Mannetje of vrouwtje? Het onderwater-ID-spel
De meeste duikers denken er nooit aan het geslacht van de schildpadden die ze tegenkomen te checken. Als je weet waar je op moet letten, kost het zo’n twee seconden — en het verandert hoe je het gedrag van het dier leest volledig.
Er is één hoofdkenmerk dat altijd werkt: de staart.
Mannetjes hebben een lange, dikke staart die ver voorbij de achterkant van het schild reikt — soms bijna zo lang als het schild zelf. De staart bevat het voortplantingsorgaan en is het belangrijkste anatomische verschil tussen de geslachten. De staart van een mannetje is onmogelijk te missen zodra je weet dat je ernaar zoekt.
Vrouwtjes hebben een korte, stompe staart die nauwelijks voorbij de achterkant van het schild komt. Zie je nauwelijks staart, dan is het vrijwel zeker een vrouwtje.
Twee secundaire aanwijzingen helpen om te bevestigen:
- Voorflippers-klauwen: mannetjes hebben één vergrote, sterk gekromde klauw op elke voorflipper, gebruikt om bij paring het schild van het vrouwtje vast te houden. Vrouwtjes hebben kleinere, rechtere klauwen.
- Algemene grootte: vrouwtjes zijn bij volwassenheid wat groter, maar dat is zonder referentie moeilijk te beoordelen.
Test jezelf op je volgende duik
Probeer voor je bovenkomt het geslacht van elke schildpad die je tegenkwam te bepalen. Zo werkt het:
- Positioneer jezelf op dezelfde diepte als de schildpad, iets opzij en achter haar.
- Kijk naar de achterkant van het schild — reikt de staart duidelijk voorbij de rand of is hij er nauwelijks?
- Kwam je dicht genoeg, check dan de rechter voorflipper voor de gekromde klauw.
► Snelreferentie: mannetje vs vrouwtje in een oogopslag
| Kenmerk | Mannetje | Vrouwtje |
|---|---|---|
| Staart | Lang — reikt ver voorbij het schild, vaak 30-50 cm | Korte stomp — net voorbij de schildrand |
| Voorklauw | Eén verlengde, gekromde klauw per voorflipper | Kortere, gelijkmatigere klauwen |
| Gedrag | Probeert in paartijd (juli-sept) andere schildpadden te bestijgen | Komt 's nachts aan land om te nestelen tijdens het nestseizoen |
Op de Gili’s zijn de meeste inheemse schildpadden die je op een dagduik tegenkomt vrouwelijk — mannetjes blijven meestal in dieper, opener water behalve in het paarseizoen (ruwweg juli tot september), waarin je pogingen tot bestijgen op het rif kunt zien. Rijdt een grotere schildpad op de rug van een andere en grijpt ze met haar voorflippers, dan heb je een paringspaar gevonden.
Hoe je benadert zonder het te verpesten
Schildpadden op de Gili’s zijn rustig omdat ze al vele jaren rustig zijn behandeld. Die vertrouwdheid is een gedeelde grondstof, en je kunt ‘m uitgeven.
Niet aanraken. Het hanteren van schildpadden stresst ze, kan de beschermende slijmlaag op hun huid verstoren en is illegaal volgens Indonesische natuurwetgeving. Het is ook de snelste manier om een ontspannen dier te veranderen in eentje die wegschiet zodra hij een duiker ziet. We breken een duik vroeg af voor een gast die een schildpad grijpt.
Niet achtervolgen. Een schildpad die heeft besloten boven te komen om adem te halen, komt boven. Zwemt ze omhoog, ga dan uit haar baan en laat haar over je heen. Naar de oppervlakte volgen verandert een vijfminutendurende ontmoeting in een drie-seconden-ontmoeting.
Benader van opzij, niet van bovenaf. Kom binnen op diepte, vertraag je vinslagen en laat de schildpad je op haar eigen voorwaarden opmerken.
Blijf horizontaal. Hoe neutraler je positie in het water, hoe langer ze blijft. Beheers je drijfvermogen voor je locaties als Turtle Heaven bezoekt; over het rif slepen of slib opwerpen beëindigt de ontmoeting voor de hele groep.
Een geduldige duiker die twaalf minuten een groene schildpad ziet grazen, ziet meer dan een opgewonden duiker die vier seconden krijgt voor ze wegspurt. De langzaamste benadering levert elke keer de langste ontmoeting op.
Natuurbescherming
Beide soorten zijn IUCN-bedreigd. Nestestranden op Gili Meno en Gili Air worden in het hoogseizoen van juni tot september gemonitord. Vind je verse sporen of een nestholte op het strand — meestal boven de hoogwaterlijn, het zand verstoord in een ronde plek van ongeveer een meter doorsnede — laat dan alles precies zoals je het vond en meld de locatie bij personeel van het duikcentrum of de Gili Eco Trust.
De meest effectieve natuurbeschermingsactie voor een bezoekende duiker is ongecompliceerd: niet aanraken, niet achtervolgen en aan het duikcentrum vertellen wat je zag en waar zodra je weer op de boot bent. Waarnemingsrapporten bouwen de lokale kennisbasis op die patrouillebeslissingen begeleidt.
Wanneer komen
Het hele jaar door. De schildpadden zijn inheems, geen seizoenmigranten. Zicht en zee-omstandigheden zijn het beste tussen april en november, maar groene schildpadden zijn aanwezig bij elke duik die we doen ongeacht de maand.
Is duiken met zeeschildpadden de hoofdreden van je komst naar de Gili-eilanden — en dat is een prima reden — neem contact op voor je arriveert. We zetten je op de locatie die volgens de ochtendmelding van onze gidsen het waarschijnlijkst levert.